Xác định mục tiêu đi tắt đón đầu cho sự phát triển của đất nước là ứng dụng các ngành công nghệ cao và công nghệ thông tin nói chung và ngành công nghiệp phần mềm nói riêng là nội dung chính trong chiến lược phát triển. Trong đó, việc đưa công nghiệp phần mềm Việt Nam trở thành ngành kinh tế mũi nhọn của quốc gia và có vị trí cao trong ngành công nghiệp phần mềm thế giới là yếu tố thăng chốt. Do vậy, việc đầu tư cho ngành công nghiệp phần mềm là rất cần thiết. Tuy nhiên, như cam kết WTO, thị trường dịch vụ sẽ mở cửa vào năm 2010, chúng ta chỉ còn 2 năm nữa mà thôi, các doanh nghiệp Việt Nam làm gì?

Tổng quan thị trường phần mềm Việt Nam

Ngành phần mềm của Việt Nam hiện chiếm tỷ trọng 0,4% GDP. Tốc độ tăng trưởng đạt mức 30%-40%/năm. Hiện tại phần mềm là ngành công nghiệp có tốc độ tăng trưởng dẫn đầu trong cơ cấu của nền kinh tế. Dự kiến với tốc độ tăng trưởng này và theo kế hoạch của Chính phủ thì năm 2010 sẽ đạt doanh số 800 triệu đô-la Mỹ.

Hiện cả nước có khoảng 2.000 DN tham gia lĩnh vực phần mềm trong đó 750 doanh nghiệp chuyên sản xuất và làm dịch vụ phần mềm sử dụng chừng 35.000 nhân công, trong đó khoảng 150 công ty chuyên làm gia công xuất khẩu phần mềm cho nước ngoài theo thống kê của Bộ thông tin và truyền thông. Một số doanh nghiệp có quy mô khá lớn như FPT Software, FPT Information, TMA, PSV, Global Cybersoft Việt Nam… có số lượng lao động đến hàng ngàn người. Một số doanh nghiệp trong số này đã đạt tiêu chuẩn quốc tế. Còn lại hầu hết các doanh nghiệp khác chỉ là những doanh nghiệp nhỏ với số nhân công chừng vài chục cho đến vài trăm người.

Doanh thu của ngành công nghiệp phần mềm hiện chủ yếu từ khối doanh nghiệp nước ngoài hoặc có vốn đầu tư của Việt kiều như TMA, PSV, GlobalCyberSoft, SilkRoad, GlassEgg, PSD, Tân Thiên Niên Kỷ, GHP... và doanh thu từ gia công là chính..

Nhiều doanh nghiệp đã quan tâm đầu tư cho quy trình quản lý chất lượng để tạo dựng uy tín, vươn ra thế giới như PSV, FPT với chứng nhận quy trình CMMi5, GlobalCyberSoft với CMMi4, SilkRoad với CMM3, một số doanh nghiệp đã xây dựng quy trình quản lý chất lượng ISO 9001. Ngoài thị trường gia công chính là Hoa Kỳ thì Nhật Bản và Châu Âu cũng được nhiều doanh nghiệp khai thác.

Do chưa khai thác được thị trường trong nước và do vấn đề vi phạm bản quyền tại Việt Nam khá cao nên những doanh nghiệp "đầu đàn" phát triển sản phẩm cho thị trường trong nước như Lạc Việt, HPT, VietSoftware, AZ Solutions, CMS, Hài Hòa... những năm gần đây cũng chuyển dần qua khai thác nguồn lực gia công xuất khẩu cho các đối tác nước ngoài. Trong khi đó, các cơ quan và doanh nghiệp trong nước lại sử dụng phần mềm ngoại quốc khá nhiều. Các ứng dụng của các doanh nghiệp này đối với các phần mềm Việt Nam chủ yếu chỉ là những phần mềm kế toán hay quản lý khá đơn giản và rời rạt. Những phần mềm cho các nhà máy xí nghiệp mang tính hệ thống từ khâu sản xuất đến phân phối, đại lý, tiêu dùng chưa được ứng dụng rộng rãi.

Doanh nghiệp phần mềm nước ngoài như Microsoft, SAP, Oracle, Exact Software, Crown System, Trans Infotech, GRS Banking, 3i Infotech… đã bắt đầu thâm nhập vào Việt Nam qua việc cung cấp các giải pháp trọn gói cho các tập đoàn lớn khi các họ đầu tư vào Việt Nam.

Sự phát triển của ngành Phần mềm nước ta mới chỉ đạt kết quả bước đầu, so với các nước trong khu vực, doanh thu của ngành mới bằng 1/5 của Thái Lan, 1/38 của Trung Quốc.

Tiềm năng thị trường

Nhu cầu về việc ứng dụng phần mềm trong các cơ quan nhà nước, các tổng công ty khá lớn. Hiện nay cả nước có khoảng 7.000 đơn vị hành chính sự nghiệp, 6.000 công ty nhà nước và 260.000 công ty trách nhiệm hữu hạn đó là chưa kể các cá nhân, các đơn vị tư nhân cũng như các liên doanh hoặc các công ty nước ngoài. Nếu tất cả những doanh nghiệp và tổ chức này đều ứng dụng công nghệ thông tin một cách tích cực trong các hoạt động sản xuất, quản lý cũng như kinh doanh của họ thì tiềm năng thị trường là rất lớn. Và đó là đều sẽ thành hiện thực vì doanh nghiệp muốn tồn tại và sản xuất, kinh doanh tốt trong thời kỳ mới đòi hỏi phải ứng dụng phương thức quản lý ít tốn kém và đem lại hiệu quả nhất, công nghệ thông tin đáp ứng được đều này.

Hiện nay, việc đào tạo bám sát vào các đối tác chiến lược để tận dụng thương hiệu, công nghệ của họ thay vì chỉ xác định thị trường chiến lược như trước đây mà việc Việt Nam Airline đang đàm phán với Boeing để mua máy bay của Boeing đổi lại Boeing đặt các đơn hàng gia công phần mềm trên máy bay tại Việt Nam là một ví dụ.

Hiện tại Hiệp hội doanh nghiệp phần mềm cũng đã xác định Việt Nam chưa thể là cường quốc công nghiệp phần mềm ngay lập tức được, nhưng Việt Nam sẽ là cường quốc về nhân lực phần mềm là có thể và đang xây dựng chiến lược đột phá để phát triển nhân lực phần mềm. Theo VINASA thì sự liên hệ giữa vấn đề công nghiệp phần mềm và nhân lực phần mềm ở chỗ Thế giới đang cần khoảng 1.5 triệu nhân lực và không thể tự đáp ứng được. Chúng ta đầu tư cho nguồn nhân lực phần mềm thì đã có sẵn đầu ra. Chúng ta có lợi thế là nguồn nhân lực trẻ, năng động. Đầu tư cho họ nói riêng và cho chiến lược phát triển nguồn nhân lực phần mềm nói chung thì đến năm 2015 chúng ta có nguồn nhân lực phần mềm lớn thứ ba Thế giới, có kinh nghiệm và trình độ quốc tế. Lúc đó Việt Nam sẽ có cơ hội là cường quốc phần mềm của Thế Giới.

Những hạn chế

Các doanh nghiệp phần mềm hiện đang gặp quá nhiều sức ép. Hiện thị trường vẫn chưa đạt đến những phân khúc lớn trong khi đó thị trường nhỏ lẻ hiện tại đang bị cạnh tranh quyết liệt. Các công ty nước ngoài hơn hẳn về kinh nghiệm, năng lực tư vấn, công nghệ và cả khả năng tài chính theo chân các tập đoàn lớn đang dần áp đảo thị trường. Tuy nhiên, hạn chế lớn nhất vẫn là năng lực nội tại, hầu hết các doanh nghiệp phần mềm Việt Nam vẫn chưa có các giải pháp trọn gói có tầm cỡ, kiến thức và kỹ thuật lập trình hiện vẫn còn ở mức thấp. Các ngành công nghiệp chuyên sâu chưa có sự thâm nhập của các phần mềm nội địa. Sản phẩm phần mềm Việt Nam còn chưa có khả năng phân phối đại trà.

Hạn chế lớn nữa là kiến thức chuyên ngành của nguồn nhân lực phần mềm. Có những công ty có rất nhiều kỹ sư phần mềm nhưng lại thiếu các chuyên gia am tường về các lĩnh vực chuyên ngành khác như ngân hàng, bảo hiểm, quản lý bệnh viện, trường học, nhà máy công nghiệp lớn… chính vì vậy, sản phẩm phần mềm thiết kế ra khó đáp ứng một cách cụ thể và đầy đủ nhất về tính năng như thực tế khách hàng từ các ngành này đang cần. Một điều tối quan trọng để đạt được các hợp đồng lớn với các đối tác nước ngoài thì đòi hỏi phải có những người có khả năng đọc đầu bài trong các dự án thầu lớn. Điều này đối với các doanh nghiệp Việt Nam thật sự là một thiếu sót quá lớn.

Hệ thống đào tạo nhân lực công nghệ thông tin thật sự chưa đảm bảo về số lượng và cả chất lượng. Hầu hết sinh viên tốt nghiệp đại học đều chưa sẵn sàng đáp ứng nhu cầu tại các doanh nghiệp.

Chúng ta đã có Hiệp hội doanh nghiệp phần mềm (VINASA) tuy nhiên chúng ta vẫn chưa có được một công nghiệp phần mềm thực sự. Chúng ta còn thiếu các số liệu chính xác để phát triển công nghiệp phần mềm dẫn đến việc khó khăn trong việc tự đánh giá và xác định định hướng phát triển. Chúng ta vẫn chưa có các cơ quan kiểm định chất lượng phần mềm một cách hiệu quả. Các cổng thông tin về phần mềm thực tế hoạt động chưa tương xứng với tiềm năng vốn có của nó.

Khả năng quảng cáo, tiếp thị, mở rộng thị trường thiếu chuyên nghiệp, DN phần lớn còn nhỏ, thiếu tính liên kết. Việt Nam cũng chưa thu hút được nhiều tập đoàn đa quốc gia đầu tư vào lĩnh vực phần mềm và thiếu các khu công nghiệp tập trung với các ưu đãi phát triển nên khả năng cập nhật tiến bộ khoa học, kỹ thuật mới còn hạn chế.

Cũng cần thấy rõ thêm là tỉ lệ vi phạm bản quyền ở nước ta quá cao khiến cho việc sản xuất các phần mềm trọn gói để ứng dụng đại trà là quá mạo hiểm. Đã có một số doanh nghiệp đi theo hướng này nhưng sau đó tự chuyển đổi tránh làm những gói ứng dụng đại trà mà chuyển sang sản xuất các phần mềm đóng gói theo đặt hàng của riêng từng doanh nghiệp. Còn lại, hướng đến việc gia công cho các công ty phần mềm nước ngoài bởi đây là hướng phát triển an toàn cao, lợi nhuận cao, tăng trưởng tốt, liên thông quốc tế.

Định hướng phát triển

Phải công nhận một sự thật là hiện nay 90% máy tính trên toàn cầu sử dụng hệ điều hành và các ứng dụng văn phòng của Microsoft và chưa có bất cứ quốc gia nào trên thế giới thành công trong việc sản xuất phần mềm để trở thành đối trọng của Microsoft. Vị thế này của Microsoft sẽ kéo dài cho đến ít nhất là 10 năm nữa. Với năng lực hiện tại của nhân lực công nghệ thông tin Việt Nam thì việc sản xuất các gói phần mềm ứng dụng như của Microsoft, Oracle, IBM... để bán ra thị trường Thế giới chỉ là ảo tưởng. Chính vì vậy, cần phải tham gia việc gia công phần mềm để lớn lên nữa. Mười lăm năm trước Ấn Độ cũng chỉ là xưởng gia công cho các doanh nghiệp nước ngoài. Hơn nữa gia công phần mềm cũng là hoạt động kinh tế. Làm thuê ở ngành phần mềm đem lại hiệu quả gấp nhiều lần so với việc tự làm ở các ngành khác. Phải thấy rằng, khi chưa giỏi về công nghệ thì có thể đi làm gia công để vừa làm vừa học.

Có thể từ năm 2006 trở về trước chúng ta chưa thật sự đạt được một thành công đột phá trong nền công nghiệp phần mềm, nhưng cùng với sự phát triển chung của thế giới và đặt biệt là trong quá trình hội nhập sâu rộng với thế giới cơ hội của chúng ta rất rộng lớn. Chính vì vậy một chiến lược bài bản để không bỏ lỡ cơ hội là việc cần làm ngay.

Để có được một chiến lược, một hướng đi đúng cho cả một nền công nghiệp phần mềm là công việc chung của những nhà hoạch định chính sách, của doanh nghiệp và đặt biệt là yếu tố con người. Để phần mềm Việt Nam đủ sức cạnh tranh trên phạm vi toàn cầu, Nhà nước nên coi dịch vụ đào tạo và cung ứng nhân lực phần mềm cho quốc tế là một trong những chiến lược số 1 của quốc gia đào tạo cần hướng đến việc sẵn sàng đáp ứng yêu cầu công việc ngay cho các doanh nghiệp mà việc đáp ứng yêu cầu công việc này không chỉ cho riêng rẻ thị trường nội địa mà phải đáp ứng được nhu cầu của ngành này trên toàn cầu, chuẩn quốc tế cần phải được ứng dụng ngay trong hệ thống đào tạo và cần thiết phải sẳn sàng cho việc nhập khẩu các chương trình đào tạo của quốc tế, coi việc gia công phát triển và triển khai dịch vụ phần mềm là những dịch vụ xuất khẩu chủ lực, củng cố và phát triển thị trường nội địa, giúp ngành tăng cường quảng bá, xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu và đẩy mạnh thực thi chính sách bảo vệ bản quyền, phải phát triển dịch vụ gia công xuất khẩu phần mềm chiếm lĩnh các thị trường lớn trọng điểm Nhật Bản, Mỹ, Châu Âu... Hình thành một số DN có qui mô trên 1.000 lập trình viên để dẫn dắt, tạo thương hiệu và đẩy mạnh gia công phần mềm. Cập nhật công nghệ phần mềm mới, phổ biến và áp dụng qui trình chất lượng quốc tế CMM 3, 4, 5 và ISO, xây dựng và áp dụng các chuẩn công nghiệp phần mềm tương thích với quốc tế. Phát triển hệ thống nghiên cứu và phát triển (R&D) trong các DN, liên kết với các Cty phần mềm lớn trên thế giới để đầu tư, kinh doanh, chuyển giao công nghệ và thành lập các cơ sở sản xuất, trung tâm R&D về phần mềm có vốn nước ngoài tại Việt Nam.

Phải xác định được rõ ràng mục tiêu và tầm nhìn quốc gia là lấy Công nghiệp phần mềm làm trọng tâm lấy đào tạo để phát triển nguồn nhân lực là biện pháp đột phá đưa Việt Nam trở thành trung tâm đào tạo và cung ứng nhân lực phần mềm cho toàn thế giới, đồng thời là điểm đến hấp dẫn về gia công và về hợp tác quốc tế phần mềm và dịch vụ.

Cổng thông tin công nghiệp phần mềm cần được xây dựng với đầy đủ thông tin về các nhu cầu thị trường cũng như năng lực của các doanh nghiệp. Nhà nước cần quy hoạch phát triển hạ tầng truyền thông băng thông rộng, đa dịch vụ để đáp ứng nhu cầu của không chỉ các doanh nghiệp phần mềm trong nước mà còn thu hút các doanh nghiệp phần mềm nước ngoài. Thành lập các trung tâm giao dịch công nghệ thông tin, truyền thông tập trung có quy mô lớn để thu hút các tập đoàn quốc tế. Việc ứng dụng và phát triển phần mềm mã nguồn mở cũng là bước đi thích hợp với giá cả hợp lý cho ngành công nghiệp mới mẻ này.

Về phía các doanh nghiệp, cần tự đào tạo để hoàn thiện mình sao cho nguồn nhân lực phải thật sự đáp ứng tốt nhất yêu cầu của công việc. Cần có những giải pháp quản lý tối ưu để giữ, đào tạo và sử dụng nguồn nhân lực giỏi sẵn có. Tạo ra các giải pháp phần mềm có tính năng bao quát tất cả các khâu từ sản xuất đến tiêu dùng, các dịch vụ, phân phối, bán buôn, bán lẻ nhằm đáp ứng ngay yêu cầu của các doanh nghiệp, tự đào tạo và phát triển hệ thống nghiên cứu và tiếp thị hiệu quả để tiếp cận một cách tốt nhất nhu cầu của thị trường trên toàn Thế giới.

La Quang Trí tổng hợp