Thanh toán điện tử là một dạng của thanh toán không dùng tiền mặt dựa trên các phương thức và phương tiện điện tử bao gồm các hình thức như thanh toán thẻ, séc điện tử, chuyển khoản và chuyển tiền điện tử. Thanh toán điện tử gồm thanh toán trực tuyến và thanh toán offline. Với khả năng thanh toán không dùng tiền mặt qua 2 phương thức nói trên, thanh toán điện tử là yêu cầu bắt buộc và cần thiết để thương mại điện tử phát triển.

Báo cáo điều tra Thương mại điện tử 2008 của Việt Nam cho biết, 88% doanh nghiệp cho phép nhận hàng bằng thanh toán điện tử. Đặc biệt, có tới 35% doanh nghiệp có doanh thu trên 15% nhờ thương mại điện tử. Việt Nam hiện có trên 20 triệu người sử dụng Internet (chiếm 25% dân số), 30-40 nghìn website. Chỉ cần mỗi ngày một người thanh toán điện tử với số tiền là 1 USD thì doanh số của lĩnh vực này sẽ lên tới con số hàng tỷ USD. Đây là một thị trường đầy tiềm năng cho doanh nghiệp.

Tuy vậy, vẫn còn nhiều khó khăn để thanh toán điện tử tại Việt Nam phát triển.

Hiện tại trong nước đã có hơn 50 ngân hàng thương mại nhưng hệ thống thẻ của các ngân hàng này còn chưa hoàn toàn kết nối được với nhau. Vẫn còn tồn tại 3 liên minh thẻ khác nhau nên nếu người mua và người bán có tài khoản ở ngân hàng hoặc liên minh khác nhau thì sẽ khó thực hiện được giao dịch điện tử với nhau được.

Cho dù có những điểm chấp nhận thanh toán bằng thẻ tại các trung tâm thương mại, các cửa hàng, nhà hàng, khách sạn… nhưng số lượng người sử dụng thẻ để thanh toán vẫn còn rất hạn chế. Nguyên nhân là do thói quen xài tiền mặt đã ăn sâu vào tâm trí người tiêu dùng Việt Nam và tâm lý ngại thay đổi thói quen này đang tạo ra khó khăn trong việc áp dụng thanh toán điện tử. Hơn thế nữa, việc nhân viên thanh toán tại các quày thanh toán này chưa được đào tạo bài bản. Ngay cả tại các siêu thị lớn việc thanh toán thẻ cũng còn tốn khá nhiều thời gian nhiều khi còn lâu hơn thanh toán bằng tiền mặt.

Các website chưa áp dụng phương thức thanh toán điện tử một cách tốt nhất. Hiện tại ở Việt Nam chỉ có Jetstar Pacific Airline và Viet Travel là thực hiện thương mại điện tử một cách toàn diện nhất. Người tiêu dùng vào các website của các công ty này có thể thực hiện đầy đủ một công đoạn từ mua hàng đến thanh toán trên hệ thống website của họ. Ngoài ra, còn có những cổng bán hàng trực tuyến như Chợ điện tử, 123mua, Golmart, Vatgia… tại các website này cũng có nhiều sự chọn lựa thanh toán cho khách hàng của mình khi họ mua hàng tại đây, trong đó phương thức thanh toán trực tuyến chỉ là một trong các phương thức thanh toán của họ. Các website còn lại chỉ dừng lại ở mức độ quảng bá thương hiệu, giới thiệu thông tin sản phẩm và dịch vụ là chủ yếu, khi ký hợp đồng lại thường quay trở về phương thức thanh toán truyền thống.

Sự an toàn trong thanh toán điện tử cũng là một vấn đề đáng bàn. Trong khi các website mua bán trực tuyến còn liên tục bị các hacker tấn công và chưa chống đỡ nổi thì việc đảm bảo an toàn cho cơ sở dữ liệu khách hàng là điều rất đáng quan tâm. Bởi lẻ những tên trộm bí mật trên internet là những kẻ có trình độ cao. Thông tin khai thác được từ hệ thống cơ sở dữ liệu của website chấp nhận thẻ sẽ giúp cho kẻ gian tạo ra những thẻ giả và rút tiền của khổ chủ. Ngoài ra, những rủi ro khác như chi tiết giao dịch không được ghi nhận lại đầy đủ nhằm giúp giải quyết khi có tranh chấp xảy ra, hoặc một khi nhà phát hành tiền điện tử gặp khó khăn hoặc phá sản thì hậu quả thật to lớn.

Để thương mại điện tử thực sự phát triển thì thanh toán trực tuyến cần phải đi trước và hướng đến sự hoàn thiện các dịch vụ với chất lượng cao để các doanh nghiệp khi cần có thể tích hợp ngay, ứng dụng vào quá trình kinh doanh của mình.

Hiện tại với hơn 70 triệu thuê bao di động và hơn 90.000 tên miền có đuôi .vn và hàng triệu tên miền quốc tế khác đăng ký tại Việt Nam, các dịch vụ viễn thông, công nghệ thông tin và nội dung số luôn đạt mức tăng trưởng 30% mỗi năm, đây thật sự là một thị trường đầy tiềm năng nếu biết cách khai thác. Hơn nữa, Việt Nam có tỉ lệ dân số trẻ cao, các đối tượng mua sắm lại là giới trẻ có trình độ công nghệ thông tin tốt nên có thuận tiện trong việc mua sắm trực tuyến và thanh toán trực tuyến.

Tổng kết cuối năm 2008, thật sự là năm khởi sắc với thanh toán điện tử khi số lượng doanh nghiệp có các website cung cấp các dịch vụ thanh toán điện tử lên đến con số 50 doanh nghiệp. Onepay, nhà cung cấp dịch vụ thanh toán trực tuyến có 65 doanh nghiệp tham gia ứng dụng thanh toán điện tử trong đó có nhiều doanh nghiệp tên tuổi như Jetstar Pacific Airline, Chợ Điện Tử, Viet Travel… công bố lượng thanh toán qua cổng thanh toán trực tuyến của họ là khoảng 3 triệu USD mỗi tháng và con số này tăng lên 15% mỗi tháng (Nguồn Onepay). Mxnet chỉ mới kinh doanh từ năm 2006 đến nay song đến cuối năm 2008 vừa qua doanh thu khoảng 600 tỷ đồng/năm. Paynet nâng số điểm giao dịch lên đến hơn 5.500 điểm bằng việc hợp tác với VNPost nâng khả năng xử lý đến 200.000 giao dịch mỗi ngày. Điều đó có thể cho thấy đây là một thị trường đầy tiềm năng. Vấn đề là cần đưa vào các ứng dụng phổ biến hơn nữa, việc sử dụng các phương thức thanh toán này trở nên đơn giản và hiệu quả đối với tất cả mọi người.

Thanh toán điện tử là tất yếu của quá trình phát triển trong thương mại hiện đại. Tuy nhiên, để quá trình phát triển đó diễn ra tốt đẹp thì cần thiết phải có quyết tâm của các nhà quản lý điều hành của các cơ quan nhà nước, ý thức của người dân và hơn hết là các doanh nghiệp thương mại điện tử hiện tại, đầu tư đúng mức về nguồn nhân lực, cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin, tuân thủ nghiêm các quy định của pháp luật về thương mại điện tử, tham gia tích cực hơn nữa vào các sàn thương mại điện tử, để có thể tận dụng tối đa những lợi ích mà thương mại điện tử mang lại.

Hệ thống Thanh toán điện tử liên ngân hàng giai đoạn 2 được nghiệm thu kỹ thuật và đưa vào vận hành chính thức từ ngày 18-11-2008. Đây là một tiểu Dự án trong dự án “Hiện đại hóa Ngân hàng và Hệ thống thanh toán” do Ngân hàng thế giới tài trợ. Hệ thống này thay thế cho hệ thống Thanh toán điện tử liên ngân hàng cũ được triển khai trong giai đoạn I. Đến nay, đã kết nối được tất cả Ngân Hàng Nhà Nước chi nhánh 63 tỉnh, thành phố trong cả nước với công suất thiết kế xử lý 2 triệu giao dịch/ngày. Hiện tại, hệ thống có 472 đơn vị tham gia thanh toán là các ngân hàng, chi nhánh của các tổ chức tín dụng trong cả nước. Bình quân giao dịch đạt khoảng 40 đến 44 ngàn giao dịch/ngày, doanh số trung bình là 70 nghìn tỷ đồng/ngày. Cao điểm, lượng giao dịch lên đến 72 ngàn giao dịch/ngày và doanh số lên xấp xỉ 90 nghìn tỷ đồng/ngày. Thời gian thực hiện một lệnh thanh toán chỉ trong vòng 10 giây, bảo đảm an toàn, chính xác. Hiện tại, Hệ thống hoạt động ổn định, quy mô, lượng giao dịch và doanh số giao dịch ngày càng tăng.

Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của hạ tầng thanh toán điện tử và các dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt trong năm 2008, giai đoạn 2009-2010 được mong đợi sẽ chứng kiến những thay đổi sâu sắc trong hoạt động thanh toán thương mại tại Việt Nam.

La Quang Trí – http://shipoffer.com
Bài viết đăng trên Báo Thị trường giá cả Vật Tư thuộc Bộ Công Thương số ra ngày 29-30 tháng 4 năm 2009.